{"id":97284,"date":"2018-08-13T19:55:29","date_gmt":"2018-08-13T22:55:29","guid":{"rendered":"https:\/\/duploexpresso.com\/?p=97284"},"modified":"2018-08-13T19:57:34","modified_gmt":"2018-08-13T22:57:34","slug":"eleicoes-no-brasil-de-1945-a-2018-o-comportamento-do-eleitorado","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/duploexpresso.com\/?p=97284","title":{"rendered":"Elei\u00e7\u00f5es no Brasil de 1945 a 2018: o comportamento do eleitorado"},"content":{"rendered":"<p class=\"p1\"><strong><span class=\"s1\">Por Lejeune Mirhan*, para o Duplo Expresso<\/span><\/strong><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><i>N\u00e3o \u00e9 a primeira vez \u2013 e nem ser\u00e1 a \u00faltima \u2013 que eu escrevo sobre o comportamento do eleitorado brasileiro. Publiquei dezenas de artigos sobre o tema. Volto a ele agora \u00e0s v\u00e9speras das elei\u00e7\u00f5es presidenciais, talvez as mais importantes ocorridas no Pa\u00eds desde a Constitui\u00e7\u00e3o Federal de 1988. Pretendo apresentar informa\u00e7\u00f5es e dados eleitorais relativos \u00e0s 11 elei\u00e7\u00f5es presidenciais ocorridas no Brasil desde 1945 (esta ser\u00e1 a 12\u00aa elei\u00e7\u00e3o), tais como: eleitores inscritos (aptos a votar), absten\u00e7\u00f5es, votos dados em branco ou anulados, votos v\u00e1lidos e a vota\u00e7\u00e3o nominal dos vencedores nesses pleitos. Voltarei a abordar um conceito que venho chamado de \u201c\u00edndice ABN\u201d (absten\u00e7\u00f5es, brancos e nulos), que s\u00e3o os votos \u201cjogados fora\u201d, ou desperdi\u00e7ados ou, como dizem alguns autores \u201cvotos de aliena\u00e7\u00e3o eleitoral\u201d. Por fim, introduzo um conceito novo no Brasil, mas muito falado em outros pa\u00edses, que \u00e9 a chamada representatividade do(a) eleito(a), ou seja, uma compara\u00e7\u00e3o de sua vota\u00e7\u00e3o direta com o total de inscritos. E as conclus\u00f5es com rela\u00e7\u00e3o \u00e0 representatividade dos e das eleitas s\u00e3o estarrecedoras.<\/i><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Dados eleitorais entre 1945 e 2018<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">H\u00e1 uma justificativa do porqu\u00ea do corte metodol\u00f3gico em 1945. Esse foi o ano que o Brasil retomou a redemocratiza\u00e7\u00e3o do pa\u00eds, depois de 15 anos sem elei\u00e7\u00f5es presidenciais no per\u00edodo que a hist\u00f3ria denomina de \u201cEra Vargas\u201d. O mundo vivia a vit\u00f3ria contra o nazi-fascismo da II Guerra Mundial e a democracia vigia na quase totalidade dos pa\u00edses.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">No Brasil, essa democracia duraria muito pouco. Vivemos apenas quatro elei\u00e7\u00f5es com mandatos presidenciais de cinco anos. Tivemos as elei\u00e7\u00f5es de 1945 onde venceu Eurico Gaspar Dutra (do PSD, apoiado pelo PTB de Get\u00falio), seguida de elei\u00e7\u00f5es em 1950, com a volta do pr\u00f3prio Get\u00falio do PTB (com o PSD \u201ccristianizando\u201d seu candidato). Em seguida, tivemos as elei\u00e7\u00f5es de 1955, com a vit\u00f3ria de Juscelino Kubistchek do PSD (apoiado pelo PTB) e por fim, em 1960, com a elei\u00e7\u00e3o de J\u00e2nio Quadros do PTN, com um vice do PTB, que foi Jo\u00e3o Belchior Marques Goulart, que acabou assumindo a presid\u00eancia e depois foi golpeado em 1\u00ba de abril de 1964.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Depois disso, o Brasil amargou uma longa noite de ditadura militar de 21 anos. A democracia foi retomada apenas em 1985, quando ocorreu a legaliza\u00e7\u00e3o do Partido Comunista do Brasil, depois de um interregno de 38 anos de duras persegui\u00e7\u00f5es e clandestinidade. Em 1986 ocorreu a convoca\u00e7\u00e3o da Assembleia Nacional Constituinte e, finalmente, desde 1989, depois de 29 anos, as sonhadas elei\u00e7\u00f5es presidenciais diretas, com o \u00faltimo mandato presidencial de cinco anos (a partir de 1994, os mandatos presidenciais passariam a ser de quatro anos e coincidentes com as elei\u00e7\u00f5es para o Congresso Nacional). <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>1. As candidaturas<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">As quatro elei\u00e7\u00f5es entre 1945 e 1960 ocorreram com poucas candidaturas. Foram quatro concorrentes no ano de 1945 (com Dutra, Eduardo Gomes, Yedo Fi\u00faza e M\u00e1rio Rolim Teles), 1950 (com Get\u00falio Vargas, Eduardo Gomes, Cristiano Machado e Jo\u00e3o Mangabeira), e 1955 (com Juscelino Kubistchek, Juarez T\u00e1vora, Adhemar de Barros e Pl\u00ednio Salgado) e apenas tr\u00eas em 1960 (J\u00e2nio Quadros, Teixeira Lott e Adhemar de Barros). Pode-se dizer que a \u201cm\u00e9dia\u201d foram quatro candidaturas.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A partir de 1989, as coisas se modificam. Claro que a elei\u00e7\u00e3o de 1989 foi completamente at\u00edpica. Sem grandes favoritos e com muita \u00e2nsia de ampla participa\u00e7\u00e3o, esta elei\u00e7\u00e3o teve o maior n\u00famero de candidatos na hist\u00f3ria: 23 ao todo. Pela primeira vez, tamb\u00e9m, o conceito de vit\u00f3ria em primeiro ou segundo turno com 50% mais um dos votos v\u00e1lidos foi introduzida no Pa\u00eds. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Nas elei\u00e7\u00f5es que se sucederam as de 1989, foram os seguintes os n\u00fameros de candidatos: 1994, com 10 candidaturas; 1998 (FHC vence duas vezes em primeiro turno, o que jamais voltaria a ocorrer), com 12 candidaturas; 2002 com seis candidaturas (primeira vit\u00f3ria de Lula e do povo, que tamb\u00e9m venceria todas as pr\u00f3ximas); em 2006 com oito candidaturas; em 2010 com nove candidaturas; em 2014 com 11 candidaturas e j\u00e1 est\u00e3o registradas agora em 2018 13 candidatos. Fazendo a m\u00e9dia de 1994 em diante \u2013 em fun\u00e7\u00e3o da elei\u00e7\u00e3o de 1989 com seus 23 candidatos ter sido at\u00edpica \u2013 o pa\u00eds passa a ter uma m\u00e9dia de dez candidaturas, ou seja, 2,5 vezes mais dos que as quatro anteriores no per\u00edodo anterior ao golpe militar de 1964.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>2. O crescimento do eleitorado<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui registra-se a maior dificuldade que ocorreu para este estudo. Ainda que as informa\u00e7\u00f5es necess\u00e1rias e fundamentais para este trabalho tenham sido obtidas na Wikip\u00e9dia, com seus j\u00e1 mais de um milh\u00e3o de artigos em l\u00edngua portuguesa, que tem sido um celeiro de dados e informa\u00e7\u00f5es confi\u00e1veis, pois elas v\u00eam direto do TSE, mas n\u00e3o informa o n\u00famero de eleitores inscritos, ou seja, aptos a votar, de forma que, sem essa informa\u00e7\u00e3o, jamais teria sido poss\u00edvel calcular o \u00edndice de absten\u00e7\u00e3o, dado vital para o c\u00e1lculo do chamado \u201c\u00edndice ABN\u201d (votos perdidos totais).<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Essa informa\u00e7\u00e3o s\u00f3 pode ser obtida pelo acervo da biblioteca do IBGE, em seus anu\u00e1rios estat\u00edsticos do Brasil, em seus cap\u00edtulos de informa\u00e7\u00f5es de Representa\u00e7\u00e3o Pol\u00edtica cujas informa\u00e7\u00f5es vieram direto do TSE da \u00e9poca e de seu \u201cServi\u00e7o de Estat\u00edstica Demogr\u00e1fica, Moral e Pol\u00edtica\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Por fim, vale registrar pequenas inconsist\u00eancias de dados sobre eleitores inscritos, votantes e mesmo v\u00e1lidos, mas que em nada comprometem o estudo pelo seu valor bastante pequeno de forma que n\u00e3o alteram os percentuais finais apresentados. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Tabela 1 \u2013 Eleitorado Brasileiro<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ano<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Eleitores Inscritos<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>% Cresc.<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1945<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7.459.849<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1950<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">11.449.532<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">53,48<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1955<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td5\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">15.243.246<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td6\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">33,13<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1960<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">15.543.332<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,96<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1989<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">82.074.718<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">428,03<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1994<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">94.732.410<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">15,42<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1998<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">106.101.067<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">12,00<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2002<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">115.254.113<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8,62<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2006<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">125.913.134<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9,24<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2010<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td5\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">135.804.433<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td6\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7,85<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2014<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">142.822.046<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5,16<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2018<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td2\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">147.302.354<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,13<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">Fonte: Anu\u00e1rio Estat\u00edstico do IBGE com TSE e Wikip\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Atentem que o eleitorado brasileiro saltou de pouco mais de sete milh\u00f5es para quase 150 milh\u00f5es de inscritos em 73 anos. Um fator de multiplica\u00e7\u00e3o da ordem de 19,74 ou seja, quase 20 vezes mais. Observem a \u201cestagna\u00e7\u00e3o\u201d entre 1955 (ano da elei\u00e7\u00e3o de JK) para 1960. A absten\u00e7\u00e3o, como se ver\u00e1 mais \u00e0 frente, foi imensa com a elei\u00e7\u00e3o de Juscelino. Provavelmente, um col\u00e9gio eleitoral inchado e fraudulento. A campanha midi\u00e1tica que fizeram contra ele na \u00e9poca \u2013 a mesma que hoje fazem com Lula \u2013 gerou a maior absten\u00e7\u00e3o da hist\u00f3ria e em consequ\u00eancia disso, cr\u00edticas \u00e0 sua \u201clegitimidade\u201d. Era o ensaio geral do golpe que viria dez anos depois. Mas, esse tema n\u00e3o \u00e9 foco deste trabalho. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>3. A absten\u00e7\u00e3o eleitoral no Brasil<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A seguir ser\u00e1 publicado uma nova tabela que vai mostrar os \u00edndices oficiais de absten\u00e7\u00e3o eleitoral no Brasil. Registre-se que a vota\u00e7\u00e3o no Pa\u00eds tem o voto como obriga\u00e7\u00e3o, n\u00e3o como direito, pois o exerc\u00edcio do voto no Brasil jamais foi facultativo como querem muitos conservadores e que \u00e9 adotado na maior parte dos pa\u00edses no mundo.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Tabela 2 \u2013 Os abstinentes do voto<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ano<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Absten\u00e7\u00e3o Eleitoral<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>%<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Comparecimento<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1945<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1.299.595<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">17,42<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.006.209<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1950<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.194.543<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">27,90<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8.254.989<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1955<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td9\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.146.232<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td6\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">40,32<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td10\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9.097.014<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1960<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2.956.978<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">19,02<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">12.586.384<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1989<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9.793.809<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">11.93<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">72.280.909<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1994<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">16.833.946<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">17,77<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">77.898.461<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1998<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">22.773.983<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">21,49<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">83.297.863<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2002<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">20.449.987<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">17,74<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">94.804.126<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2006<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">125.913.134<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">16,75<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">104.820.450<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2010<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td9\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">24.610.296<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td6\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">18,12<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td10\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">111.193.747<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2014<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td7\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">27.699.435<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td3\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">19,39<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td8\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">115.122.611<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td11\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2018<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td12\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">28.738.689<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td13\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">M\u00e9dia 19,51 (1)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td14\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">118.563.665<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">(estimativa)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">Fonte: Anu\u00e1rio Estat\u00edstico do IBGE com TSE e Wikip\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">(1) M\u00e9dia com retirada de dois extremos. A real ser\u00eda 20,71% conforme explica\u00e7\u00e3o abaixo.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui dois registros merecem ser feitos. O primeiro que a m\u00e9dia de 20,71% de absten\u00e7\u00e3o leva em conta os percentuais de 11 elei\u00e7\u00f5es, com seus dois extremos: a absten\u00e7\u00e3o recorde (provavelmente fraudada) de mais de 40% em 1955 e a absten\u00e7\u00e3o m\u00ednima de 11,93% no fat\u00eddico ano de 1989, quando a popula\u00e7\u00e3o estava ansiosa pelo voto direto para presidente e o TSE havia feito um recadastramento eleitoral por ocasi\u00e3o da Constituinte de 1986. O melhor \u00e9 trabalhar com a m\u00e9dia sem esses dois extremos, ou seja, a m\u00e9dia mais confi\u00e1vel ser\u00eda de 19,51% (mesmo retirando dois extremos, o \u00edndice permanece pr\u00f3ximo do geral). <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A absten\u00e7\u00e3o aqui publicada em vermelho de 2018 \u2013 de 28 milh\u00f5es de eleitores \u2013 \u00e9 estimativa com base na m\u00e9dia de 19,51%, o que far\u00e1 com que o comparecimento para 2018 seja estimado em 118.563.665 eleitores. Estes 28 milh\u00f5es compor\u00e3o, juntos com os que anular\u00e3o seus votos ou n\u00e3o escolher\u00e3o ningu\u00e9m (brancos), o chamado de \u201c\u00edndice ABN\u201d, ou os votos jogados fora, no lixo, desperdi\u00e7ados, alienados.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>4. Os votos anulados e em brancos<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Como se ver\u00e1, os votos brancos e nulos nunca foram elevados no Brasil. Nas quatro primeiras elei\u00e7\u00f5es deste estudo a sua soma n\u00e3o atinge a 10% dos votantes. Ap\u00f3s 1989, eles ir\u00e3o atingir seu pico com quase 20% nas duas elei\u00e7\u00f5es de FHC, para depois ca\u00edrem drasticamente, em especial com a ado\u00e7\u00e3o da urna eletr\u00f4nica e se estabilizarem na m\u00e9dia de pouco mais de 8%, ficando na m\u00e9dia hist\u00f3rica. Vejam a Tabela 3.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Tabela 3 \u2013 Os votos em branco e anulados<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ano<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Votos Brancos<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>% <\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Votos Anulados<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>%<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>B+N<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1945<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">70.328<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,17<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">65.214<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,08<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2,25<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1950<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">211.433<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2,67<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">145.473<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,84<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">4,51<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1955<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td20\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">161.852<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td21\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,77<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td22\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">310.185<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td23\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,40<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td24\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5,17<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1960<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">433.806<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,76<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">473.806<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,76<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7,20<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1989<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1.176.413<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">1,63<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.473.484<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">4,81<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6,44<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1994<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7.192.116<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9,23<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7.444.017<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9,56<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">18,79<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1998<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.668.403<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8,03<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8.886.895<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">10,67<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">18,70<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2002<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2.873.720<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,03<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.976.107<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7,36<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">10,39<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2006<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2.866.205<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">2,73<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5.857.521<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5,68<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8,41<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2010<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td20\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.479.346<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td21\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,13<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td22\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.124.254<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td23\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5,51<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td24\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8,64<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2014<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">6.678.580<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5,80<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td17\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">4.420.488<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td18\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3,84<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td19\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">9,64<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td11\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2018<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td25\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">4.588.413<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">(estimativa)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td26\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">M\u00e9dia 3,87<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td27\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">6.189.023<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">(estimativa)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td28\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">M\u00e9dia 5,22<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td29\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">M\u00e9dia 9,10<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">Fonte: Anu\u00e1rio Estat\u00edstico do IBGE com TSE e Wikip\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui mais algumas observa\u00e7\u00f5es. Vejam que os nulos somados aos brancos nas duas elei\u00e7\u00f5es de FHC \u2013 as \u00fanicas vezes em sete elei\u00e7\u00f5es p\u00f3s 1989 em que algum candidato foi vitorioso j\u00e1 no primeiro turno \u2013 mais do que dobram com rela\u00e7\u00e3o \u00e0 m\u00e9dia nacional. Ao que tudo indica, uma forma que o eleitorado achou para protestar contra a situa\u00e7\u00e3o, mas que, na pr\u00e1tica, acabou ajudando que n\u00e3o ocorresse o segundo turno, prejudicando uma elei\u00e7\u00e3o de Lula antes de 2002 (sabemos que em 1989, se n\u00e3o fosse a Rede Globo, Lula j\u00e1 ter\u00eda sido eleito presidente desde \u00e0quela \u00e9poca).<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Sobre as estimativas para 2018, elas s\u00e3o apenas progn\u00f3sticos, pois, ao que tudo indica, pelo que dizem os institutos de pesquisas e os analistas pol\u00edticos, absten\u00e7\u00e3o, brancos e nulos ser\u00e3o muito maiores do que em elei\u00e7\u00f5es passadas. \u00c9 prov\u00e1vel que poder\u00e3o ser atingidos<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>patamares pr\u00f3ximos do que foi em 1955, com a elei\u00e7\u00e3o de Juscelino Kubistchek, ou seja, acima de 40%.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>5. Os votos v\u00e1lidos e o \u00edndice ABN<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Esta tabela apresentar\u00e1 os votos v\u00e1lidos, efetivamente computado para a escolha de um presidente, ou seja, ela leva em conta apenas as escolhas em um dos candidatos, sendo retirado dessa conta os que se abstiveram e sequer foram votar e os que n\u00e3o escolheram nenhum candidato (branco) ou protestaram de tal forma que fizeram quest\u00e3o de anular seus votos (em poucos momentos antes da ado\u00e7\u00e3o do voto eletr\u00f4nico os nulos superaram os brancos). No caso de os votos anulados superarem os brancos ocorreu ap\u00f3s a ado\u00e7\u00e3o das urnas eletr\u00f4nicas. Existe uma tecla \u201cbranco\u201d mas n\u00e3o existe uma tecla \u201cnulo\u201d, de tal forma que para um voto ser computado anulado ou se digita um n\u00famero inexistente com rela\u00e7\u00e3o \u00e0s candidaturas ou esse n\u00famero elevado deve ser creditado aos erros durante o processo de vota\u00e7\u00e3o por parte dos eleitores. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Quanto ao chamado \u00edndice ABN, \u00e9 preciso proceder a um esclarecimento metodol\u00f3gico. N\u00e3o se pode somar direto o \u00edndice de absten\u00e7\u00e3o, branco e nulo em uma elei\u00e7\u00e3o. At\u00e9 porque esses percentuais s\u00e3o calculados sobre base de dados diferentes. Vamos exemplificar com as elei\u00e7\u00f5es de 1945, as primeiras ap\u00f3s a revolu\u00e7\u00e3o de 1930. Se forem somados a absten\u00e7\u00e3o, brancos e nulos apareceria o \u00edndice de 19,67% quando na verdade o \u00edndice ABN correto deve ser 21,30%. A f\u00f3rmula de c\u00e1lculo \u00e9 muito simples. Basta que se divida os v\u00e1lidos pelos inscritos e se obter\u00e1 um percentual geral que significar\u00e1 de alguma forma a quantidade em n\u00fameros relativos dos que jogaram seus votos fora. A seguir a tabela 4.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Tabela 4 \u2013 O \u00edndice ABN<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ano<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Votos V\u00e1lidos<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>ABN <\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1945<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5.870.667<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">21,30<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1950<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">7.898.083<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">31,01<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1955<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td20\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">8.624.977<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td21\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">43,41<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1960<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">11.679.157<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">24,86<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1989<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">67.631.012<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">17,59<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1994<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">63.262.331<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">33,21<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1998<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">67.722.565<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">36,17<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2002<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">84.952.512<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">26,29<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2006<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">95.996.733<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">23,75<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2010<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td20\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">101.590.153<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td21\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">25,19<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2014<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td15\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">104.023.543<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td16\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">27,16<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td11\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2018<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td25\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">105.822.011<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">(estimativa)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td26\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">M\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">28,16<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">Fonte: Anu\u00e1rio Estat\u00edstico do IBGE com TSE e Wikip\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Agora mais alguns coment\u00e1rios. Atentem para o \u00edndice ABN da elei\u00e7\u00e3o de Juscelino em 1955, que atinge 43,41% ou seja, quase metade do eleitorado inscrito ou n\u00e3o compareceu, ou anulou ou votou branco. Isso refletir\u00e1 \u2013 como se ver\u00e1 a seguir \u2013 na representatividade de fato do eleito. Mas, como tudo indica, houve um incha\u00e7o imenso dos col\u00e9gios eleitorais nos estados, uma esp\u00e9cie de fraude, fazendo com que a absten\u00e7\u00e3o batesse recordes hist\u00f3ricos. Mas, vejam as duas elei\u00e7\u00f5es de FHC. O \u00edndice ABN d\u00e1 um salto e mais que dobra, voltando ao patamar m\u00e9dio apenas com a elei\u00e7\u00e3o de Lula em 2002. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Ainda que a m\u00e9dia hist\u00f3ria em 11 elei\u00e7\u00f5es (1945 a 2014) tenha sido 28,16%, ou seja, pr\u00f3ximo do um ter\u00e7o, \u00e9 por bem desconsiderar para efeitos de m\u00e9dia, as elei\u00e7\u00f5es at\u00edpicas de 1955, com seus 43,41% de ABN. Se o procedimento for esse, a m\u00e9dia nacional em 10 elei\u00e7\u00f5es (exclu\u00edda 1955), ser\u00e1 de 26,65%. Nesse sentido, mantidas as m\u00e9dias, ainda que tudo indique pelo fato destas elei\u00e7\u00f5es serem completamente at\u00edpicas por estarem sendo realizadas sob um estado de exce\u00e7\u00e3o, desde o golpe de 2016 e com o impedimento do l\u00edder nas pesquisas de disputar livremente as elei\u00e7\u00f5es, que \u00e9 o presidente Lula, hoje um preso pol\u00edtico do sistema, \u00e9 poss\u00edvel arriscar a afirma\u00e7\u00e3o de que se poder\u00e1 chegar ao patamar de 1955 ou ainda mais, com absten\u00e7\u00e3o recorde e \u00edndice ABN encostando em 50% do eleitorado, o que colocar\u00e1, mais uma vez, o debate sobre a legitimidade e mesmo da legalidade de todo o processo eleitoral. Mas, esse \u00e9 tema para outro artigo. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>6. A legitimidade do eleito<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui vamos \u00e0 parte final dos dados com sua an\u00e1lise e coment\u00e1rios para ao final, apresentarmos algumas conclus\u00f5es. Trata-se de um conceito novo em estudos eleitorais no Brasil. Meu primeiro artigo sobre elei\u00e7\u00f5es \u2013 estudei o desempenho das pesquisas eleitorais nas primeiras elei\u00e7\u00f5es presidenciais de 1989 no segundo turno, com Lula e Collor e foi publicado em uma revista cient\u00edfica na universidade que lecionava \u00e0 \u00e9poca \u2013 j\u00e1 vai completar 30 anos. Leio muito sobre essa tem\u00e1tica que me interessa, talvez tanto quanto a internacional na qual me especializei. No entanto, fazer uma compara\u00e7\u00e3o entre o resultado no primeiro turno dos votos de um ou uma candidata com os eleitores inscritos nos d\u00e1 uma segura rela\u00e7\u00e3o de representatividade. Quanto maior o percentual, maior a representatividade do eleito, claro. Os n\u00famero que apresentarei a seguir \u2013 in\u00e9ditos at\u00e9 onde eu saiba \u2013 mostram que nossa ainda incipiente democracia \u2013 ainda mais sob ataque nos \u00faltimos dois anos pelos golpistas \u2013 precisa ainda se desenvolver e aprimorar. E vejam que n\u00e3o fa\u00e7o compara\u00e7\u00e3o com a popula\u00e7\u00e3o, o que faria com que diminu\u00edsse ainda mais a representatividade dos eleitos. Vamos \u00e0 \u00faltima tabela. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Tabela 5 \u2013 Vota\u00e7\u00e3o dos Eleitos e Representatividade<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ano<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Presidente Eleito<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Partido<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Votos Recebido\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>%<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1945<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Eurico Gaspar Dutra<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PSD<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.251.507<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">43,58<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1950<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Get\u00falio Dornelles Vargas<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PTB<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.849.040<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">33,61<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1955<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td33\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Juscelino Kubistchek de Oliveira<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td34\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PSD<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td35\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">3.077.411<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">20,18<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1960<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">J\u00e2nio da Silva Quadros<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PTN<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">5.636.623<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">36,26<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1989<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Fernando Collor de Mello<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PRN<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">20.611,011<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">25,11<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1994<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Fernando Henrique Cardoso<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PSDB<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">34.314.961<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">36,22<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>1998<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Fernando Henrique Cardoso<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PSDB<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">35.936.540<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">33,87<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2002<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Lu\u00eds In\u00e1cio Lula da Silva<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PT<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">39.455.233<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">34,23<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2006<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Lu\u00eds In\u00e1cio Lula da Silva<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PT<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">46.662.365<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">37,05<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2010<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td33\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Dilma Vana Roussef<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td34\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PT<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td35\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">47.651.434<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td4\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">35,08<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2014<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td30\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Dilma Vana Roussef<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td31\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PT<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td32\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">43.267.668<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td1\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">30,29<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td11\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>2018<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td36\" valign=\"top\"><\/td>\n<td class=\"td37\" valign=\"top\"><\/td>\n<td class=\"td38\" valign=\"top\"><\/td>\n<td class=\"td11\" valign=\"top\">\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">33,22<\/span><\/p>\n<p class=\"p5\"><span class=\"s1\">(M\u00e9dia)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p4\"><span class=\"s1\">Fonte: Anu\u00e1rio Estat\u00edstico do IBGE com TSE e Wikip\u00e9dia<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui v\u00ea-se um aspecto que praticamente jamais se levou em conta, ainda que n\u00e3o se tenha resposta para esse novo fen\u00f4meno, que na verdade n\u00e3o \u00e9 novo, mas apenas agora aparece com mais nitidez. Vejam que, pela m\u00e9dia nacional, os eleitos nestas 11 elei\u00e7\u00f5es tiveram uma varia\u00e7\u00e3o de um m\u00ednimo de 20% (JK) at\u00e9 a 40% (Dutra) de representatividade com rela\u00e7\u00e3o aos eleitores inscritos e aptos a votar. A m\u00e9dia nacional ficou em exatos 33%, ou seja, pela m\u00e9dia, todos os 11 presidentes eleitos em 69 anos no pa\u00eds (1945-2014), sua representa\u00e7\u00e3o com o conjunto dos eleitores \u00e9 de apenas e t\u00e3o somente uma ter\u00e7a parte. As outras duas ter\u00e7as partes distribuem-se entre os votos desperdi\u00e7ados e os dados a outros candidatos.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>As elei\u00e7\u00f5es de 2018 e algumas conclus\u00f5es <\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Conclu\u00edda a fase de conven\u00e7\u00f5es que escolheram os e as candidatas (apenas duas s\u00e3o mulheres) foram registradas 13 candidaturas. Sete situam-se no espectro ideol\u00f3gicos do campo da direita e extrema direita, apenas uma situa-se mais ao centro e cinco perfilam-se no campo ideol\u00f3gico de esquerdas. Eis todas elas:<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b> Tabela 6 \u2013 Candidaturas Registradas nas Elei\u00e7\u00f5es de 2018<\/b><\/span><\/p>\n<table class=\"t1\" cellspacing=\"0\" cellpadding=\"0\">\n<tbody>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Partido<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Nome do\/a Candidato\/a<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Ideologia<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Vice-Presidente<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Partidos Coligados<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 \u00a0<\/span><\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td44\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Podemos<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td45\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">\u00c1lvaro Dias<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td46\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td47\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Paulo Rabello Castro (PSC)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td48\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PSC, PRP, PTC<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td44\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Patriota <\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td45\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Cabo Daciolo<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td46\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita <\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td47\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Suelene Balduino Nascimento <\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td48\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td49\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>DC <\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td50\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Jos\u00e9 Maria Eymael<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td51\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td52\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">H\u00e9lvio Costa<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td53\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td44\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PSDB<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td45\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Geraldo Alckmin<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td46\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td47\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Ana Am\u00e9lia (PP)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td48\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PP, DEM, PR, PSD, SD, PRB, PTB, PPS<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>MDB<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Henrique Meirelles<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Germano Rigotto<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PHS<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td44\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PSL<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td45\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Jair Bolsonaro<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td46\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td47\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Hamilton Martins Mour\u00e3o (PRTB)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td48\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PRTB<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Novo<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Jo\u00e3o Amoedo<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Direita<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Christian Lohbauer<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>Rede<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Marina Silva<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Centro<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Eduardo Jorge (PV)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PV<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>P\u00e1tria Livre<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Jo\u00e3o Vicente Goulart<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Centro<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">L\u00e9o Alves<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td49\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PT<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td50\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Luis In\u00e1cio Lula da Silva<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td51\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Esquerda<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td52\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Haddad (PT)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td53\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PCdoB, PROS<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PSOL<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Guilherme Boulos<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Esquerda<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">S\u00f4nia Guajajara<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">PCB<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PDT<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Ciro Gomes<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Esquerda<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">K\u00e1tia Abreu (PDT)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Avante<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td class=\"td39\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\"><b>PSTU<\/b><\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td40\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Vera L\u00facia<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td41\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Esquerda<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td42\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">Hertz Dias<\/span><\/p>\n<\/td>\n<td class=\"td43\" valign=\"top\">\n<p class=\"p3\"><span class=\"s1\">*<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Aqui algumas observa\u00e7\u00f5es sobre essas candidaturas. A primeira delas \u00e9 que dos 35 partidos existentes no Brasil legalizados junto ao TSE, 32 deles participam nas chapas e apenas tr\u00eas deixam de concorrer, seja com candidaturas pr\u00f3prias, seja coligados.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A segunda observa\u00e7\u00e3o \u00e9 que das 13 chapas apresentadas, cinco delas concorrem sem nenhuma coliga\u00e7\u00e3o, que s\u00e3o elas: P\u00e1tria Livre, Democratas Crist\u00e3os, Patriotas, Novo e PSTU. Mas, mesmo as candidaturas do MDB, Rede, PSL, PSOL e PDT, que figuram com um \u00fanico partido coligado, ser\u00e3o inexpressivos nestas elei\u00e7\u00f5es. Em fun\u00e7\u00e3o do seu diminuto tempo de TV e pela express\u00e3o quase nula que tem tanto o partido do candidato titular, quanto de seu ou sua vice. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">N\u00e3o se deve fazer previs\u00f5es em an\u00e1lise pol\u00edtica, mas apontar tend\u00eancias e construir cen\u00e1rios \u00e9 uma obriga\u00e7\u00e3o dos que estudam o fen\u00f4meno do voto e as elei\u00e7\u00f5es no Brasil. Nesse sentido, neste trabalho pretendo opinar sobre as possibilidades que est\u00e3o colocadas na atual conjuntura pol\u00edtica que o pa\u00eds vive, em um estado de exce\u00e7\u00e3o desde 2016.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>1. O campo pol\u00edtico do fascismo e da extrema direita \u2013 <\/b>Existem duas candidaturas declaradamente fascistas, de extrema direita: a de Bolsonaro e de Daciolo, ambos militares (o primeiro do ex\u00e9rcito e o segundo do corpo de bombeiros). Ambos sionistas crist\u00e3os declarados, pr\u00f3-Israel e anti-palestinos. Ambos privatistas, neoliberais, anticomunistas, fundamentalistas religiosos. Daciolo n\u00e3o ter\u00e1 express\u00e3o alguma e Bolsonaro tender\u00e1 a um esvaziamento, com a recupera\u00e7\u00e3o de parte de suas inten\u00e7\u00f5es eleitorais por parte da candidatura da direita propriamente dita. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">O PSDB, fundado h\u00e1 30 anos para ser um partido social-democrata e de centro-esquerda, vem, h\u00e1 tempos, situando-se no campo da direita e mesmo da extrema direita, dominado por pol\u00edticos corruptos descaradamente (que s\u00f3 n\u00e3o s\u00e3o punidos porque a imprensa e a justi\u00e7a os protege integralmente). A candidatura Alckmin \u2013 ele pr\u00f3prio um direitista empedernido, membro da ordem religioso fascista denominada <i>Opus Dei <\/i>de S\u00e3o (sic) Jos\u00e9 Maria Escriv\u00e1, o espanhol que a fundou \u2013 faz movimentos nitidamente para a direita, como a indica\u00e7\u00e3o de uma fascista \u2013 Ana do Relho \u2013 como sua vice, na tentativa de recuperar os votos perdidos para Bolsonaro. \u00c9 muito prov\u00e1vel que consiga seu intento, apesar de sua postura an\u00f3dina, que rendeu-lhe o justo apelido de Picol\u00e9 de Chuchu. Isso porque Bolsonaro ter\u00e1 m\u00edseros oito segundos na TV (menos que En\u00e9as Carneiro em 1989) e o PSDB mais de seis minutos di\u00e1rios na TV. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">O cen\u00e1rio que se desenha ser\u00e1 Alckmin contra a candidatura do PT no segundo turno, repetindo a cena das \u00faltimas seis elei\u00e7\u00f5es (1994-2014). Mas, n\u00e3o est\u00e1 descartado que a direita leve Bolsonaro ao segundo turno. At\u00e9 porque Alckmin \u2013 apesar de seus nove partidos de apoio \u2013 pode ser literalmente cristianizado na campanha (o presidente do PP, um dos oito partidos do dito \u201cCentr\u00e3o\u201d e coligado com Alckmin, senador Ciro Nogueira, do Piau\u00ed, j\u00e1 declarou apoio e voto em Lula). <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">O caso do direitista Meirelles, que muitos erroneamente o colocam como de \u201ccentro\u201d (sic), que vem falando muito da \u201cera Lula\u201d de que ele participou, deve cumprir objetivos espec\u00edficos. O primeiro, falar do famigerado \u201clegado\u201d Temer (sic). Outro, de dar argumento para Alckmin dizer que n\u00e3o \u00e9 candidato do governo. N\u00e3o deve crescer, como tamb\u00e9m todos os outros.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Por fim, sobre \u00c1lvaro Dias. Um direitista antigo no Senado. Foi tucano at\u00e9 um ano atr\u00e1s, quando saiu dizendo-se incomodado com a corrup\u00e7\u00e3o (sic) e os rumos que o Partido estava tomando. Na verdade, sua \u00fanica bandeira na campanha ser\u00e1 a defesa da Lava Jato e seu chefe, o \u201cjuiz\u201d (sic) S\u00e9rgio Moro, que vem sendo apresentado como seu \u201cfuturo ministro da Justi\u00e7a\u201d (sic). Os outros dois candidatos desse campo \u2013 Amoedo e \u201cdemocrata crist\u00e3o\u201d Eymael ser\u00e3o simples figurantes nanicos.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>2. O campo do centro \u2013 <\/b>A imprensa insiste em colocar Marina Silva e Vicente Goulart como candidatos de \u201ccentro-esquerda\u201d (sic). Isso n\u00e3o \u00e9 verdade. Como disse Mao Ts\u00e9 Tung, \u201ca pr\u00e1tica \u00e9 o crit\u00e9rio da verdade\u201d. Os programas de ambos \u2013 Rede e PPL \u2013 em tese, podem expressar algumas (s\u00f3 algumas) ideias de um campo mais progressista da sociedade. No entanto, a fraseologia de ambos candidatos os coloca at\u00e9, por vezes, no campo da direita. E, o que \u00e9 mais importante, as suas pr\u00e1ticas. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">O caso do P\u00e1tria Livre \u00e9 emblem\u00e1tico. S\u00e3o herdeiros e \u201cdescendentes ideol\u00f3gicos\u201d do extinto MR-8, grupo guerrilheiro urbano de forte atua\u00e7\u00e3o em 1968. No entanto, vem migrando aceleradamente para o centro e mesmo para a direita. Ambos os partidos defendem o chamado \u201clavajatismo\u201d, enaltecem Moro e pregam abertamente a pris\u00e3o de Lula (o que, ali\u00e1s, o PSTU tamb\u00e9m faz, ainda que esteja sempre classificado no campo da esquerda). Por ora, n\u00e3o h\u00e1 retorno dessas organiza\u00e7\u00f5es a um campo mais progressista. Ao contr\u00e1rio. No segundo turno ou ficar\u00e3o neutros ou apoiar\u00e3o o candidato da direita. Um caminho quase que sem volta.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>3. O campo da esquerda \u2013 <\/b>Aqui tamb\u00e9m \u00e9 controverso a coloca\u00e7\u00e3o de Ciro neste campo. Ainda que seu discurso por vezes seja \u201cdesenvolvimentista\u201d, em boa parte de sua pr\u00e9-campanha \u2013 at\u00e9 o momento pelo menos \u2013 ele tratou de demarcar campo com Lula, com o PT e seus aliados (como o PCdoB). Preferiu um caminho solo, isolado. Sua estrat\u00e9gia de tentar herdar votos do que considera o \u201clulismo\u201d, sem no entanto dialogar com esse campo, demonstrou-se absolutamente errada. N\u00e3o s\u00f3 o \u201clulismo\u201d continua vivo, como ter\u00e1 registrado a sua candidatura em 15 de agosto e segue em primeiro lugar nas pesquisas. Ciro errou tamb\u00e9m ao submeter-se \u00e0s exig\u00eancias do chamado \u201cCentr\u00e3o\u201d, que acabou indo inteiro para a candidatura da direita com Alckmin, por ordem da Rede Globo de Televis\u00e3o. O cen\u00e1rio que se desenha \u00e9 um esvaziamento ainda maior de sua candidatura. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Boulos, o candidato do PSOL, manteve o seu registro para marcar posi\u00e7\u00e3o, n\u00e3o s\u00f3 pelo tempo diminuto de TV, mas pelo pequeno enraizamento no movimento popular e sindical do Partido. Dif\u00edcil que ultrapasse 3% dos votos v\u00e1lidos (seus antecessores Pl\u00ednio, em 2010 teve 0,87% e Luciana em 2014 teve 1,55%). A candidatura do PSTU dever\u00e1 amargar fiasco ainda maior. Em todas as anteriores, o seu eterno candidato jamais ultrapassou a 0,09% do eleitorado, n\u00e3o chegando a cem mil votos no pa\u00eds. Deve ter ainda menos este ano.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Resta a candidatura de Lula, l\u00edder inconteste em todas as pesquisas eleitorais feitas at\u00e9 o presente. Algumas delas, inclusive, o colocam com at\u00e9 41% de votos (ou 58% dos v\u00e1lidos). N\u00e3o h\u00e1 sinais de que a sua pris\u00e3o arbitr\u00e1ria h\u00e1 mais de 120 dias tenha feito com que seu eleitorado desista de apoi\u00e1-lo. O que se debate hoje \u00e9 a sua capacidade de transferir votos a um nome indicado por ele. Nos anos de 2010 e 2014, ele conseguiu eleger sua sucessora, a presidente (leg\u00edtima) Dilma Roussef (golpeada em 2016). Elegeu seu ex-ministro da educa\u00e7\u00e3o Fernando Haddad em 2012 como prefeito de S\u00e3o Paulo. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">O PT indicou o mesmo Haddad, que \u00e9 o coordenador de seu programa de governo, para que possa vir a ser o seu plano \u201cB\u201d. A justi\u00e7a determina que todas as eventuais impugna\u00e7\u00f5es de candidatos devam ser resolvidas at\u00e9 o dia 17 de setembro, de forma que, se a justi\u00e7a eleitoral decidir se prestar a aprofundar o golpe contra a democracia brasileira e impugnar em definitivo a candidatura de Lula, o PT confirmar\u00e1 Fernando Haddad com candidato com a comunista Manuela D\u2019\u00c1vila como sua vice (PCdoB).<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">V\u00e1rios estudos vem sendo feitos, simula\u00e7\u00f5es aos eleitores, sobre Haddad como \u201ccandidato apoiado por Lula\u201d. Em alguns cen\u00e1rios ele j\u00e1 se posiciona em terceiro lugar e mesmo em segundo. Deve herdar de Lula, do PT e do eleitorado de esquerda e progressista em geral pelo menos dois ter\u00e7os das indica\u00e7\u00f5es de voto que tem tido o ex-presidente Lula. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Imaginar um segundo turno com duas candidaturas direitistas \u2013 ainda que n\u00e3o seja imposs\u00edvel que isso ocorra, como se viu na Fran\u00e7a \u2013 \u00e9 cen\u00e1rio pouco prov\u00e1vel. Assim, \u00e9 bem prov\u00e1vel que ocorrer\u00e3o elei\u00e7\u00f5es em segundo turno entre o PT e Alckmin (em Lula sendo viabilizado eleitoralmente muitas pesquisas o mostram vencendo j\u00e1 no primeiro turno). <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><b>Algumas conclus\u00f5es<\/b><\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">As primeiras e mais importantes conclus\u00f5es a que se pode chegar na atual conjuntura diz respeito ao desalento eleitoral por parte dos eleitores inscritos e aptos a votarem. N\u00e3o h\u00e1 pesquisa at\u00e9 o momento que n\u00e3o registre: a) elevada indecis\u00e3o sobre em quem votar para presidente; b) disposi\u00e7\u00e3o de votar branco ou nulo ou c) nem sequer comparecer para votar. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A inseguran\u00e7a pol\u00edtica, jur\u00eddica e institucional a que o Brasil foi empurrado desde o golpe de 2016 deixa muitas d\u00favidas sobre como ser\u00e1 o comportamento dos eleitores. No entanto, o cen\u00e1rio \u00e9 de imenso pessimismo. Desconsiderando as elei\u00e7\u00f5es completamente at\u00edpicas de 1955, quando a direita fez campanha de boicote \u00e0s elei\u00e7\u00f5es e de desmoraliza\u00e7\u00e3o de Juscelino, manipulando inclusive o cadastro de eleitores, as elei\u00e7\u00f5es presidenciais que tiveram maior \u00edndice de absten\u00e7\u00e3o foram as de 1950 com Get\u00falio Vargas eleito. Estas atingiram a 27,90% dos inscritos. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">A soma de bancos e nulos mais elevada de nossa hist\u00f3ria deu-se quando da primeira elei\u00e7\u00e3o de FHC em 1994, com 18,79%. Se este ano isso se repetir e a absten\u00e7\u00e3o do eleitorado for a de 1955, o \u00edndice ABN ficar\u00e1 em 41,65%, muito pr\u00f3ximo do \u00edndice de 43,51% de 1955, o maior da hist\u00f3ria. Isso jogar\u00e1 os votos v\u00e1lidos para pouco mais de 85 milh\u00f5es, de forma a possibilitar a qualquer candidato que seja eleito uma pequena representa\u00e7\u00e3o com rela\u00e7\u00e3o ao eleitorado inscrito. Se vencer no primeiro turno, como FHC conseguiu de forma in\u00e9dita e \u00fanica, o presidente que vier a ser eleito poder\u00e1 vir a ter meros 30 milh\u00f5es de votos, o que ter\u00e1 correspondido a pouco mais de 20% do total de inscritos.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Uma segunda conclus\u00e3o que se apresenta neste trabalho \u00e9 sobre o aprofundamento de debates de formas mais avan\u00e7adas de representatividade e democracia popular, ou seja, criar mecanismos onde a popula\u00e7\u00e3o como um todo possa se fazer ouvir de forma direta, sem desconsiderar a democracia representativa que vigora no pa\u00eds. Os mecanismos mais tradicionais na hist\u00f3ria pol\u00edtica da humanidade \u2013 mas absolutamente quase nunca usadas no Brasil \u2013 s\u00e3o os referendos e o plebiscito. Deve-se pensar em que esses dois mecanismos de consulta direta da popula\u00e7\u00e3o possam ser usados e adotados com mais periodicidade, assim como os chamados referendos revogat\u00f3rios de mandatos. <\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Por fim, \u00e9 preciso pensar em constru\u00e7\u00e3o de mecanismos \u2013 pelo menos as candidaturas do campo progressista e popular \u2013 que possam gerar duas quest\u00f5es que s\u00e3o fundamentais para o avan\u00e7o de um pa\u00eds no rumo ao fortalecimento de sua cidadania: a) como melhor contribuir para a organiza\u00e7\u00e3o popular (por local de moradia, local de estudo e local de trabalho) e b) como conseguir fazer elevar o grau de conscientiza\u00e7\u00e3o pol\u00edtica das grandes massas. \u00c9 evidente que, para isso, \u00e9 preciso adotar mecanismos que regulamentem o monop\u00f3lio da m\u00eddia familiar e golpista que existe no brasil desde tempos imemoriais. E, ao fim e ao cabo, que as candidaturas do campo popular possam dar a sua mais dedicada contribui\u00e7\u00e3o para a diminui\u00e7\u00e3o da aberrante concentra\u00e7\u00e3o de renda e riqueza no Brasil, fazendo diminuir drasticamente as desigualdades seculares que assolam o povo brasileiro.\u00a0<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>* Soci\u00f3logo, escritor, pesquisador, professor e analista internacional. \u00c9 colaborador da revista Sociologia da Editora Escala, e dos sites Duplo Expresso, Vermelho, Resist\u00eancia e Funda\u00e7\u00e3o Grabois. Foi professor da UNIMEP por 20 anos. Presidiu o Sindicato dos Soci\u00f3logos do Estado de SP e a Federa\u00e7\u00e3o Nacional dos Soci\u00f3logos. Tem nove livros editados, dos quais cinco sobre o Mundo \u00c1rabe.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pretendo apresentar informa\u00e7\u00f5es e dados eleitorais relativos \u00e0s 11 elei\u00e7\u00f5es presidenciais ocorridas no Brasil desde 1945 (esta ser\u00e1 a 12\u00aa elei\u00e7\u00e3o), tais como: eleitores inscritos (aptos a votar), absten\u00e7\u00f5es, votos dados em branco ou anulados, votos v\u00e1lidos e a vota\u00e7\u00e3o nominal dos vencedores nesses pleitos. Voltarei a abordar um conceito que venho chamado de \u201c\u00edndice ABN\u201d (absten\u00e7\u00f5es, brancos e nulos), que s\u00e3o os votos \u201cjogados fora\u201d, ou desperdi\u00e7ados ou, como dizem alguns autores \u201cvotos de aliena\u00e7\u00e3o eleitoral\u201d. Por fim, introduzo um conceito novo no Brasil, mas muito falado em outros pa\u00edses, que \u00e9 a chamada representatividade do(a) eleito(a), ou seja, uma compara\u00e7\u00e3o de sua vota\u00e7\u00e3o direta com o total de inscritos. E as conclus\u00f5es com rela\u00e7\u00e3o \u00e0 representatividade dos e das eleitas s\u00e3o estarrecedoras.<\/p>\n","protected":false},"author":30,"featured_media":97291,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17,16,976,14],"tags":[1565,507,1566,1564,1567],"class_list":["post-97284","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analise-de-conjuntura","category-historia","category-lejeune-mirhan","category-politica-2","tag-abstencao","tag-eleicoes-2018","tag-eleicoes-no-brasil","tag-lejeune-mirhan","tag-representatividade-do-eleito"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97284","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/30"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97284"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97284\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/97291"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97284"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97284"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/duploexpresso.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97284"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}